Koniec specustawy dla Ukraińców. Co zmienia 5 marca?

Koniec specjalnej ochrony po czterech latach

Od 5 marca 2026 roku obowiązuje w Polsce nowy porządek prawny dla uchodźców z Ukrainy. Prezydent Karol Nawrocki podpisał 19 lutego ustawę wygaszającą specustawę z 2022 roku — regulację wprowadzoną w pierwszych tygodniach rosyjskiej inwazji pełnoskalowej, która przez cztery lata zapewniała Ukraińcom uproszczony dostęp do pobytu, pracy, świadczeń i edukacji. Od teraz niemal milion obywateli ukraińskich w Polsce zostanie objętych standardową ustawą o cudzoziemcach.

Rok na uregulowanie statusu

Ustawa zawiera kluczowy bufor przejściowy: prawa pobytu dotychczasowych beneficjentów specustawy zostają automatycznie przedłużone do 4 marca 2027 roku. To czas, w którym Ukraińcy mogą uregulować swój status w ramach standardowych procedur dla cudzoziemców. Osoby posiadające numer PESEL z oznaczeniem UKR muszą jednak do 31 sierpnia 2026 roku potwierdzić swoją tożsamość w urzędzie gminy za pomocą ważnego dokumentu podróży — w przeciwnym razie utracą ochronę czasową.

Funkcjonowanie platformy Diia.pl, aplikacji mObywatel oraz uproszczone procedury rejestracji działalności gospodarczej pozostają bez zmian.

Co znika, co zostaje

Najważniejsze zmiany dotyczą sfery socjalnej. Bezpłatne zakwaterowanie i wyżywienie zostanie ograniczone wyłącznie do grup wrażliwych — osób z niepełnosprawnościami, samotnych seniorów i rodzin w kryzysie. Osoby, które dotychczas korzystały z miejsc zbiorowego zakwaterowania i nie należą do tych grup, będą mogły w nich pozostać do 30 czerwca 2026 roku, by móc się usamodzielnić.

W sferze edukacji dodatkowe lekcje języka polskiego, podwyższone limity godzin ponadwymiarowych dla nauczycieli i bezpłatny transport szkolny zostaną utrzymane do końca roku szkolnego 2025/2026. Potem szkoły wracają do standardowych przepisów.

Świadczenie wychowawcze 800+ dla ukraińskich rodzin zostaje uzależnione od aktywności zawodowej — jego wypłata będzie warunkowana zatrudnieniem opiekuna.

2,7 proc. PKB — imponujący bilans

Debata o skutkach tej decyzji toczy się w cieniu imponujących danych ekonomicznych. Według raportu Deloitte przygotowanego dla UNHCR, ukraińscy uchodźcy wygenerowali w 2024 roku aż 2,7 proc. polskiego PKB — ponad 100 miliardów złotych wartości dodanej. Wskaźnik zatrudnienia wśród uchodźców w wieku produkcyjnym sięgnął 69 proc., niewiele poniżej 75 proc. dla Polaków. Autorzy raportu szacują, że usunięcie choćby połowy barier rynku pracy mogłoby przynieść dodatkowe 6 miliardów złotych rocznie.

Obawy ekspertów i organizacji pozarządowych

Rząd uzasadnia reformę narastającymi napięciami społecznymi i zasadą równego traktowania wszystkich cudzoziemców. Krytycy wskazują jednak na poważne zagrożenia. Organizacje pozarządowe, w tym Pallium for Ukraine, ostrzegają, że osoby z grupy najbardziej narażonych — ciężko chorzy, zależni od sprzętu medycznego — mogą stanąć przed tragicznym wyborem: pobyt w nieodpowiednich warunkach lub powrót do Ukrainy mimo trwającej inwazji rosyjskiej.

Eksperci ekonomiczni zwracają zaś uwagę na ryzyko odpływu pracowników. Ukraińcy stanowią dziś istotną część zatrudnionych w handlu, opiece zdrowotnej, logistyce i usługach.

Napięcie z prawem unijnym

Istnieje też wymiar prawny. Decyzja wykonawcza Rady UE z lipca 2025 roku przedłużyła ochronę tymczasową dla ukraińskich uchodźców do 4 marca 2027 roku — rok dłużej, niż zakłada polska ustawa wygaszająca. Rząd w Warszawie argumentuje, że kluczowe instrumenty ochrony zostały przeniesione do nowego systemu, a nie usunięte. Komisja Europejska będzie musiała ocenić, czy polskie przepisy są w pełni zgodne z unijnymi zobowiązaniami.

Nowe regulacje zamykają epokę nadzwyczajnych rozwiązań i stawiają fundamentalne pytanie: czy Polska zbudowała wystarczająco sprawny system integracji, by bez szwanku przeprowadzić ten trudny transfer prawny dla niemal miliona ludzi.