Które zwierzęta używają narzędzi – i co to ujawnia?

Poza ludzkimi rękami

Przez większą część XX wieku używanie narzędzi stanowiło wyraźną granicę oddzielającą ludzi od reszty królestwa zwierząt. Granica ta zaczęła się kruszyć w 1960 roku, kiedy Jane Goodall zaobserwowała szympansa, który obrywał liście z gałązki i wkładał ją do kopca termitów – celowe działanie wytwórcze, które zmusiło naukę do ponownego przemyślenia tego, co to znaczy być inteligentnym. Od tego czasu naukowcy odnotowali używanie narzędzi u co najmniej dziewięciu klas zwierząt obejmujących cztery typy, od jeżowców po słonie, jednak zachowanie to pozostaje udokumentowane u mniej niż jednego procenta znanych rodzajów zwierząt.

Co liczy się jako narzędzie?

Zdefiniowanie używania narzędzi jest trudniejsze, niż się wydaje. Najczęściej cytowane ramy, wprowadzone przez badacza Benjamina Becka, wymagają spełnienia trzech warunków: obiekt nie może być częścią ciała zwierzęcia, nie może być przymocowany do środowiska i musi być manipulowany w celu osiągnięcia korzystnego rezultatu. Nowsze propozycje rozszerzają definicję o zachowania, które pośredniczą w przepływie informacji między użytkownikiem a jego otoczeniem – zmiana, która wprowadziła co najmniej 18 konkurencyjnych definicji do literatury.

Ta debata ma znaczenie, ponieważ to, gdzie naukowcy wyznaczą granicę, decyduje o tym, które gatunki się kwalifikują. Pustelnik wślizgujący się do pustej muszli może wyglądać jak używanie narzędzia, ale większość badaczy wyklucza to, ponieważ krab nie manipuluje aktywnie muszlą, aby zmienić coś innego.

Gwiazdy estrady

Naczelne

Szympansy pozostają złotym standardem. Dzikie populacje używają kamiennych młotków do rozbijania orzechów, gąbek z liści do wchłaniania wody i zaostrzonych patyków do polowania na galago. Kapucynki w Brazylii wybierają kamienie o odpowiedniej wadze i trwałości, aby rozbijać twarde owoce – wykazując formę oceny jakości, zanim jeszcze zaczną.

Ptaki

Wrony nowokaledońskie są jednymi z nielicznych zwierząt innych niż ludzie, które wytwarzają narzędzia, przycinając liście pandanusa w haczykowate sondy do wyciągania larw owadów z kory. Eksperymenty laboratoryjne pokazują, że potrafią planować z wyprzedzeniem, wybierając odpowiednie narzędzie do zadania, z którym jeszcze się nie spotkały. Dzięciołowce na Galapagos używają kolców kaktusów w podobny sposób, sondując szczeliny, do których ich dzioby same nie mogą dotrzeć.

Ssaki morskie

Butlonosy w Shark Bay w Australii odrywają gąbki morskie z dna morskiego i noszą je na pyskach podczas żerowania – technika zwana "gąbkowaniem", która chroni ich wrażliwe rostrum przed ostrymi skałami i parzącymi organizmami. Matki przekazują to zachowanie córkom, co czyni je jednym z najjaśniejszych przykładów kulturowego przekazywania używania narzędzi poza naczelnymi. Wydry morskie natomiast unoszą się na grzbiecie i rozbijają skorupiaki o płaskie kamienie ułożone na piersiach.

Bezkręgowce i ryby

Ośmiornice żyłkowane w Indonezji zbierają wyrzucone skorupy kokosów, przenoszą je po dnie morskim i składają w przenośne schronienia – zachowanie, które kwalifikuje się jako używanie narzędzi, ponieważ zwierzę transportuje przedmiot dla przyszłej korzyści. Niektóre gatunki wargaczy rozbijają jeżowce o skały, aby je otworzyć, a zaobserwowano, że niektóre strzelczyki używają strumieni wody w sposób, który badacze uważają za graniczny przypadek używania narzędzi.

Krowa o imieniu Veronika

Najnowsza niespodzianka pochodzi z austriackiej farmy. Badanie opublikowane w Current Biology udokumentowało, jak krowa rasy Swiss Brown o imieniu Veronika podnosi pędzlem do pokładu w pysku i używa go do drapania się. W losowych próbach preferowała końcówkę z włosiem dla większości części ciała, ale przełączała się na końcówkę z patykiem dla bardziej miękkich obszarów dolnej części ciała – dowód na elastyczne, wielofunkcyjne używanie narzędzi, o którym wcześniej donoszono tylko u małp człekokształtnych.

Ponieważ krowy nie mają rąk, Veronika musi chwytać i zmieniać położenie pędzla całkowicie pyskiem, a mimo to dostosowuje swoje ruchy z widoczną przezornością. Odkrycie sugeruje, że poznanie zwierząt gospodarskich zostało drastycznie niedocenione.

Dlaczego to ma znaczenie

Używanie narzędzi konkuruje z językiem jako okno na naturę poznania. Każdy nowy gatunek dodany do listy osłabia stare założenie, że złożone rozwiązywanie problemów wymaga dużego mózgu lub zręcznych rąk. Zamiast tego dowody wskazują na ewolucję konwergentną: niespokrewnione linie dochodzą do podobnych rozwiązań pod wpływem podobnych presji ekologicznych – niedoboru pożywienia, ofiar o twardych skorupach, pasożytów, które wymagają drapania.

Zrozumienie, które zwierzęta używają narzędzi i jak to robią, ma również praktyczne implikacje. Programy ochrony przyrody mogą lepiej chronić gatunki, których przetrwanie zależy od wyuczonych, kulturowo przekazywanych umiejętności. A dla badaczy badających pochodzenie ludzkiej technologii, każdy nowy twórca narzędzi w królestwie zwierząt oferuje kolejny punkt danych w długiej historii samej inteligencji.