Jak działa Nagroda Pritzkera – najważniejsze wyróżnienie w architekturze

Najwyższe wyróżnienie w architekturze

Każdej wiosny świat architektury wstrzymuje oddech w oczekiwaniu na jedno ogłoszenie: Nagrodę Pritzkera. Ustanowiona w 1979 roku przez chicagowskich magnatów hotelowych Jaya i Cindy Pritzker, nagroda ta jest powszechnie uważana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w architekturze – często nazywana jest Nagrodą Nobla w dziedzinie środowiska zbudowanego. Finansowana przez rodzinę Pritzkerów i sponsorowana przez Fundację Hyatt, honoruje żyjących architektów, „których zrealizowane dzieła wykazują połączenie talentu, wizji i zaangażowania”, które przyniosły znaczący wkład w rozwój ludzkości.

Ale jak właściwie działa ta nagroda? Kto decyduje o zwycięzcy i co sprawia, że proces ten jest nietypowy w porównaniu z innymi ważnymi nagrodami?

Proces nominacji

W przeciwieństwie do wielu nagród, które opierają się na zgłoszeniach instytucjonalnych, Nagroda Pritzkera ma szeroki zasięg. Dyrektor wykonawczy pozyskuje nominacje od laureatów z przeszłości, naukowców, krytyków architektury i innych ekspertów. Ale każdy licencjonowany architekt na świecie może również zgłosić nominację – wystarczy prosty e-mail z imieniem i nazwiskiem kandydata, pod warunkiem, że dotrze przed terminem 1 listopada każdego roku.

To otwarte podejście oznacza, że jury rozważa zarówno znane nazwiska, jak i mniej znanych praktyków. Nie ma opublikowanej krótkiej listy, a każdy etap obrad pozostaje ściśle poufny. Podczas dyskusji jury nie są obecni członkowie rodziny Pritzkerów ani obserwatorzy z zewnątrz.

Jak decyduje jury

Niezależne jury składające się z pięciu do dziewięciu członków – uznanych profesjonalistów z dziedziny architektury, biznesu, edukacji, wydawnictw i kultury – ocenia nominowanych przez kilka miesięcy. Członkowie pełnią wieloletnie kadencje, aby zachować ciągłość między przeszłymi i nowymi jurorami.

Tym, co odróżnia Nagrodę Pritzkera od wielu innych nagród, są wizyty w terenie. Jurorzy fizycznie odwiedzają budynki zaprojektowane przez rozważanych architektów, zamiast oceniać je wyłącznie na podstawie zdjęć lub portfolio. Ta praktyczna ocena dodaje rygoru i zapewnia, że jury doświadcza przestrzennych, materialnych i kontekstualnych cech pracy każdego architekta z pierwszej ręki.

Zwycięzca jest zazwyczaj ogłaszany wczesną wiosną, a formalna ceremonia odbywa się w maju w znaczącym architektonicznie miejscu gdzieś na świecie – w przeszłości były to Pałac Wersalski, Alhambra i Ściana Płaczu w Jerozolimie.

Co otrzymuje zwycięzca

Laureat otrzymuje 100 000 USD, dyplom uznania i brązowy medalion. Projekt medalionu oparty jest na ornamentyce architekta Louisa Sullivana, a na odwrocie wyryte są trzy słowa rzymskiego architekta Witruwiusza: trwałość, użyteczność i piękno – fundamentalne zasady architektury, które kierują budowniczymi od dwóch tysiącleci.

Znani zwycięzcy i utrzymująca się krytyka

Przez prawie pięć dekad nagroda honorowała architektów, którzy przekształcili miasta i na nowo wyobrazili sobie, jak ludzie zamieszkują przestrzeń. Wśród wczesnych laureatów byli Philip Johnson (1979) i I.M. Pei (1983). Zaha Hadid została pierwszą kobietą, która wygrała w 2004 roku – pełne 25 lat po ustanowieniu nagrody. Wśród ostatnich laureatów są Francis Kéré (2022), pierwszy afrykański laureat, i Riken Yamamoto (2024).

Nagroda spotykała się z uporczywą krytyką dotyczącą nierównowagi płci i geograficznej. Krytyk architektoniczny Michael Sorkin zauważył, że „pobieżne spojrzenie na listę zwycięzców ujawnia oczywistość: pomaga być białym facetem”. W 2013 roku petycja z Harvardu domagała się retrospektywnego uznania dla Denise Scott Brown, której praca zespołowa z partnerem Robertem Venturim została pominięta, gdy on sam wygrał w 1991 roku. Scott Brown publicznie skrytykowała nagrodę za promowanie „błędnego przekonania, że wielka architektura jest dziełem samotnego męskiego geniusza”.

W ostatnich latach jury poszerzyło swoje spojrzenie, uznając architektów z Chile, Burkina Faso, Indii i Japonii – co odzwierciedla przesunięcie w kierunku uznawania różnorodnych tradycji architektonicznych poza Europą i Stanami Zjednoczonymi.

Dlaczego nagroda ma znaczenie

Nagroda Pritzkera robi więcej niż tylko celebruje indywidualne kariery. Kształtuje społeczne postrzeganie architektury jako siły kulturowej, a nie tylko dyscypliny technicznej. Zdobycie nagrody może odmienić karierę architekta, otwierając drogę do ważnych zleceń i globalnej widoczności. Sygnalizuje również, jakie wartości – zrównoważony rozwój, zaangażowanie społeczne, poetyckie rzemiosło – zawód uważa za najważniejsze w danym momencie.

Dla dziedziny, która fizycznie definiuje sposób, w jaki miliardy ludzi żyją, pracują i gromadzą się, Pritzker pozostaje najważniejszym pryzmatem, przez który świat ocenia osiągnięcia architektoniczne.