Szczepionka przeciwko półpaścowi na czele listy leków potencjalnie zapobiegających chorobie Alzheimera

Krótka lista trzech

Międzynarodowy panel 21 specjalistów ds. demencji, zwołany przez University of Exeter i finansowany przez Alzheimer's Society, zidentyfikował trzy szeroko dostępne leki o nieoczekiwanym potencjale w walce z chorobą Alzheimera. Opublikowane w Alzheimer's Research & Therapy badanie przeanalizowało 80 istniejących leków i uznało szczepionkę przeciwko półpaścowi Zostavax za najbardziej obiecujący kandydat – a następnie sildenafil (Viagra) i riluzol, lek obecnie stosowany w leczeniu choroby neuronu ruchowego.

Dlaczego szczepionka przeciwko półpaścowi?

Odkrycia zaskoczyły wielu w tej dziedzinie. Szczepionka przeciwko herpes zoster (półpaścowi) od dawna jest stosowana w celu zapobiegania bolesnej wysypce spowodowanej reaktywacją wirusa ospy wietrznej u osób starszych. Jednak coraz więcej dowodów sugeruje, że może ona również chronić przed pogorszeniem funkcji poznawczych. Wcześniejsze badania obserwacyjne wskazują, że osoby, które otrzymały szczepionkę, mogą być o około 16% mniej narażone na rozwój demencji. Oddzielna analiza opublikowana w Nature Medicine wykazała, że nowsza rekombinowana wersja szczepionki (Shingrix) wiązała się z 17% wzrostem czasu wolnego od diagnozy – co odpowiada około 164 dodatkowym dniom bez diagnozy demencji.

Atrakcyjność szczepionki jest zarówno praktyczna, jak i kliniczna. Wymaga maksymalnie dwóch dawek, ma wieloletnią historię bezpieczeństwa u osób starszych i jest już powszechnie stosowana – co oznacza, że wszelkie korzyści ochronne mogą potencjalnie dotrzeć do milionów ludzi stosunkowo szybko.

Wirusowe powiązanie z chorobą Alzheimera

Uzasadnienie biologiczne staje się coraz bardziej przekonujące. Wirus ospy wietrznej i półpaśca – odpowiedzialny zarówno za ospę wietrzną, jak i półpasiec – może pozostawać w stanie uśpienia w tkance nerwowej przez dziesięciolecia przed reaktywacją. Badania pokazują, że takie reaktywacje wywołują neurozapalenie, promują nieprawidłowe gromadzenie się białek amyloidu beta i tau (charakterystyczne cechy patologii choroby Alzheimera), a nawet mogą reaktywować wirusa opryszczki pospolitej typu 1 w mózgu. Badanie z 2025 roku opublikowane w Nature, oparte na dużym walijskim programie szczepień jako naturalnym eksperymencie, wykazało, że szczepionka przeciwko półpaścowi zmniejszyła prawdopodobieństwo nowej diagnozy demencji o około jedną piątą w ciągu siedmiu lat.

„Zmniejszenie subklinicznych i klinicznych reaktywacji wirusa może zmniejszyć reaktywacje wirusa opryszczki pospolitej w mózgu poprzez szlaki neurozapalne” – zauważyli badacze – wskazując na kaskadę uszkodzeń mózgu, którą szczepienie może przerwać.

Viagra i Riluzol również w grze

Sildenafil (Viagra) zajął drugie miejsce w rankingu panelu. Badania laboratoryjne i na zwierzętach sugerują, że chroni komórki nerwowe, poprawia przepływ krwi w mózgu i zmniejsza gromadzenie się białka tau. Systematyczny przegląd z 2025 roku, łączący dane od ponad 880 000 osób, wykazał, że stosowanie sildenafilu wiązało się z około dwukrotnym zmniejszeniem ryzyka choroby Alzheimera w porównaniu z nieużywaniem – co jest uderzającym sygnałem, który, jak twierdzą badacze, uzasadnia przeprowadzenie badań na dużą skalę. Riluzol natomiast wykazał korzyści poznawcze w modelach zwierzęcych, choć dowody u ludzi pozostają ograniczone. Pięć dodatkowych leków – w tym fingolimod i dasatinib – znalazło się na krótkiej liście, ale nie spełniło kryteriów priorytetowych panelu.

Następne kroki: badania kliniczne przed nami

Profesorowie Clive Ballard i Anne Corbett, którzy kierowali badaniem w Exeter, podkreślili, że żaden z tych leków nie powinien być jeszcze przyjmowany profilaktycznie poza poradą lekarską. „Leki te wymagają dalszych badań, zanim będziemy wiedzieć, czy można je stosować w leczeniu lub zapobieganiu chorobie Alzheimera” – powiedziała Corbett. Zespół planuje obecnie duże brytyjskie badanie kliniczne szczepionki przeciwko półpaścowi z wykorzystaniem platformy PROTECT – internetowego rejestru zdrowia mózgu – w celu bezpośredniego przetestowania związku przyczynowego.

Przy ponad 55 milionach osób żyjących z demencją na całym świecie i wciąż niewielkiej liczbie zatwierdzonych terapii modyfikujących przebieg choroby, perspektywa zmiany przeznaczenia tanich, bezpiecznych, już zatwierdzonych leków stanowi jeden z najbardziej pragmatycznych obszarów badań nad chorobą Alzheimera.