Czym jest BMI i dlaczego eksperci twierdzą, że jest wadliwe?

200-letnia formuła wciąż rządzi medycyną

Wchodząc na wagę w gabinecie lekarskim, niemal na pewno Twoja waga zostanie przeliczona na jedną liczbę: Twój wskaźnik masy ciała, czyli BMI. Obliczany przez podzielenie wagi w kilogramach przez wzrost w metrach kwadratowych, BMI klasyfikuje ludzi do kategorii – niedowaga, waga normalna, nadwaga lub otyłość. Odwołują się do niego ubezpieczyciele, śledzą go agencje zdrowia publicznego, a wytyczne kliniczne są od niego zależne. Jednak coraz większe grono lekarzy i naukowców twierdzi, że ten wskaźnik jest niebezpiecznie uproszczony.

Jak powstało BMI – i dlaczego

BMI nigdy nie miało na celu mierzenia stanu zdrowia. W latach 30. XIX wieku belgijski statystyk Adolphe Quetelet opracował tę formułę, próbując zdefiniować proporcje „przeciętnego człowieka” na potrzeby badań z zakresu nauk społecznych. Nie interesował się otyłością ani indywidualną diagnozą. Jego wskaźnik pozostawał w sferze akademickiej do początku XX wieku, kiedy to firmy ubezpieczeniowe na życie zauważyły, że osoby z wyższą wagą umierają wcześniej. Aktuariusze stworzyli tabele wzrostu i wagi oparte luźno na pracy Queteleta, a liczba ta weszła do głównego nurtu medycyny.

Samo określenie „wskaźnik masy ciała” pojawiło się dopiero w 1972 roku, kiedy to amerykański fizjolog Ancel Keys promował ten wskaźnik jako najbardziej praktyczne narzędzie przesiewowe na poziomie populacji. Co istotne, Keys testował go niemal wyłącznie na białych mężczyznach z Europy i Ameryki Północnej – ograniczenie, które wciąż prześladuje tę formułę.

Gdzie BMI zawodzi

Podstawowy problem jest prosty: BMI nie rozróżnia tkanki tłuszczowej od mięśni, kości lub wody. Szczupły sportowiec z gęstą masą mięśniową może zostać zaklasyfikowany jako „osoba z nadwagą”, podczas gdy osoba prowadząca siedzący tryb życia z nadmiarem tłuszczu trzewnego wokół narządów wewnętrznych może znaleźć się w zakresie „wagi normalnej”. Badania przedstawione na Europejskim Kongresie Otyłości w 2026 roku wykazały, że BMI błędnie zaklasyfikowało ponad jedną trzecią uczestników w porównaniu z zaawansowanymi skanami składu ciała.

Formuła ignoruje również miejsce, w którym magazynowany jest tłuszcz. Tłuszcz brzuszny otaczający narządy – tak zwany tłuszcz trzewny – jest silnie powiązany z chorobami układu krążenia, insulinoopornością i cukrzycą typu 2. Tłuszcz magazynowany w biodrach i udach niesie ze sobą znacznie mniejsze ryzyko metaboliczne. BMI traktuje oba tak samo.

Uprzedzenia demograficzne pogłębiają problem. Ponieważ wskaźnik został skalibrowany na białych populacjach męskich, może zaniżać lub zawyżać ryzyko dla zdrowia u kobiet, osób starszych i osób o różnym pochodzeniu etnicznym. Badanie przeprowadzone na Uniwersytecie Florydy wykazało, że BMI jest słabym predyktorem przyszłej śmiertelności w różnych populacjach.

Konsekwencje w realnym świecie

Błędna klasyfikacja to nie tylko kwestia akademicka. Lekarze, którzy zbytnio polegają na BMI, mogą przeoczyć problemy metaboliczne u pacjentów z „wagą normalną” lub przepisać niepotrzebne interwencje osobom muskularnym. Według Yale Medicine, nadmierne poleganie na tej liczbie może również wprowadzać stygmatyzację związaną z wagą, powodując, że pacjenci opóźniają lub unikają w ogóle opieki medycznej.

Co działa lepiej

Organizacje medyczne wzywają obecnie lekarzy do wyjścia poza BMI. Amerykańskie Towarzystwo Medyczne formalnie uznało jego ograniczenia i zaleca łączenie go z innymi pomiarami:

• Obwód talii – pomiar taśmą wokół brzucha sygnalizuje niebezpieczny tłuszcz trzewny. Ryzyko wzrasta powyżej 102 cm u mężczyzn i 88 cm u kobiet.
• Wskaźnik talia-wzrost – utrzymywanie talii poniżej połowy wzrostu to prosty, poparty badaniami naukowymi wskaźnik zdrowia metabolicznego.
• Skan DEXA – dwuenergetyczna absorpcjometria rentgenowska zapewnia precyzyjne dane dotyczące zawartości tkanki tłuszczowej i beztłuszczowej masy ciała, choć jest droższa i mniej dostępna.
• Wskaźnik zaokrąglenia ciała (BRI) – nowszy wskaźnik, który uwzględnia obwód talii i bioder wraz ze wzrostem, oferując bardziej kompleksowy obraz niż samo BMI.

Podsumowanie

BMI pozostaje przydatne jako szybkie, bezkosztowe narzędzie przesiewowe populacji – sygnalizujące ogólne trendy w zdrowiu publicznym u milionów ludzi. Ale stosowanie go jako ostatecznej diagnozy indywidualnej jest czymś, czego jego twórca nigdy nie zamierzał, a współczesna nauka już nie popiera. Następnym razem, gdy lekarz poda Twoje BMI, najważniejsze pytanie uzupełniające może brzmieć: co jeszcze Pan/Pani mierzy?