Duterte staje przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym w związku ze zbrodniami przeciwko ludzkości w wojnie narkotykowej

Historyczny rozrachunek w Hadze

Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) rozpoczął w poniedziałek przełomowe przesłuchanie w sprawie potwierdzenia zarzutów przeciwko byłemu prezydentowi Filipin, Rodrigo Duterte, co stanowi jeden z najważniejszych momentów w międzynarodowym wymiarze sprawiedliwości od lat. Cztery sesje zaplanowane na dni 23–27 lutego w Hadze mają ustalić, czy istnieją wystarczające dowody, aby postawić 79-latka przed sądem za zbrodnie przeciwko ludzkości wynikające z jego osławionej "wojny z narkotykami".

Zarzuty

Prokuratorzy wnieśli trzy zarzuty zbrodni przeciwko ludzkości za morderstwo, obejmujące zabójstwa popełnione między listopadem 2011 a marcem 2019 roku – okresem obejmującym zarówno kadencję Duterte jako burmistrza Davao City, jak i jego czas jako prezydenta Filipin. Akt oskarżenia obejmuje dziesiątki konkretnych incydentów: dziewięć operacji w Davao City, w wyniku których zginęło 19 osób, pięć incydentów z 14 zabójstwami domniemanych członków syndykatu narkotykowego podczas jego prezydentury oraz 35 operacji na poziomie wiosek, w wyniku których doszło do 45 morderstw i usiłowań zabójstw.

Prokuratorzy twierdzą, że Duterte ponosi odpowiedzialność karną poprzez pośrednie sprawstwo, nakazywanie, podżeganie i pomoc w tych zabójstwach – teoria prawna, która przypisuje odpowiedzialność za systemową politykę państwa bezpośrednio jej twórcy.

Skala zabójstw

Kampania antynarkotykowa rozpętana po wyborze Duterte w czerwcu 2016 roku była oszałamiająca pod względem przemocy. Organizacja Narodów Zjednoczonych oszacowała, że około 8 663 zgony można przypisać samym operacjom policyjnym. Human Rights Watch szacuje liczbę ofiar na ponad 12 000, podczas gdy krajowe organizacje praw człowieka sugerują, że prawdziwa liczba może sięgnąć 30 000, gdy zostaną uwzględnieni niezidentyfikowani uzbrojeni napastnicy – uważani za działających za oficjalnym przyzwoleniem. Tylko w ciągu pierwszych sześciu miesięcy prezydentury Duterte średnio 34 osoby umierały dziennie.

Human Rights Watch udokumentowała systematyczny wzorzec, w którym policja regularnie podrzucała broń palną ofiarom, aby sfabrykować uzasadnienia dla zabójstw, co sugeruje nie odosobnione zachowanie, ale zinstytucjonalizowane morderstwo.

Droga do Hagi

Droga Duterte do ławy oskarżonych MTK była prawnie kręta. Filipiny wycofały się ze Statutu Rzymskiego w marcu 2019 roku, częściowo po to, aby uniknąć kontroli MTK – ale trybunał zachował jurysdykcję nad zbrodniami popełnionymi, gdy kraj był jeszcze członkiem. MTK zezwolił na pełne dochodzenie w 2023 roku.

W dramatycznym zwrocie akcji Duterte został aresztowany 11 marca 2025 roku przez filipińską policję krajową działającą na podstawie noty Interpolu na międzynarodowym lotnisku Ninoy Aquino w Manili, gdy przyleciał z Hongkongu. Prezydent Ferdinand Marcos Jr. – niegdyś zadeklarowany przeciwnik współpracy z MTK – zatwierdził przekazanie, powołując się na zobowiązania Interpolu. Filipiny stały się w ten sposób dopiero drugim krajem w historii, który aresztował byłego szefa państwa i przekazał go MTK, po wydaniu przez Wybrzeże Kości Słoniowej Laurenta Gbagbo.

Przesłuchanie odbywa się zaocznie

W ostatniej chwili, w wyniku proceduralnego zwrotu akcji, Izba Przygotowawcza I uwzględniła wniosek obrony o zwolnienie Duterte z osobistego stawiennictwa. Przesłuchanie toczy się z udziałem zespołów prawnych argumentujących pod jego nieobecność. Sędziowie uznali go za zdolnego do uczestniczenia w postępowaniu jeszcze 26 stycznia 2026 roku. Jeśli izba potwierdzi zarzuty – decyzja spodziewana w ciągu 60 dni od zamknięcia przesłuchania – sprawa przejdzie do pełnego procesu przed MTK.

Międzynarodowy precedens

Organizacje praw człowieka postrzegają postępowanie jako punkt zwrotny. Amnesty International nazwała przesłuchanie „kluczową szansą na sprawiedliwość” dla ofiar i ocalałych. Maria Elena Vignoli z Human Rights Watch podkreśliła, że „sprawa przed MTK odzwierciedla determinację ofiar i ich rodzin w dążeniu do sprawiedliwości za wszelką cenę”.

Uczeni prawa uważnie obserwują: jest to pierwsza sprawa przed MTK dotycząca byłego przywódcy kraju, który wycofał się ze Statutu Rzymskiego, ale został pociągnięty do odpowiedzialności dzięki zachowanej jurysdykcji trybunału. Wynik wpłynie na to, jak prawo międzynarodowe będzie traktować przyszłe wycofania mające na celu ucieczkę od sprawiedliwości.

Co dalej

Przesłuchanie w sprawie potwierdzenia zarzutów nie jest wyrokiem – jest to procedura wstępna na mocy artykułu 61 Statutu Rzymskiego, mająca na celu ocenę, czy dowody prokuratury przekraczają próg „istotnych podstaw do przekonania”, że Duterte popełnił zarzucane mu przestępstwa. Jeśli tak, nastąpi historyczny proces. Dla tysięcy rodzin, które straciły bliskich w policyjnych operacjach na zapleczach i zabójstwach dokonywanych przez samozwańcze grupy, te cztery dni w Hadze reprezentują coś, czego od dawna odmawiano im w kraju: dzień w sądzie.