Jak działają zmiażdżenia w tłumie – i dlaczego zabijają

Nie panika, lecz zmiażdżenie

Kiedy w stłoczonym tłumie giną dziesiątki osób, nagłówki niemal zawsze mówią o "panice". Naukowcy zajmujący się tłumami odrzucają to słowo. Tym, co naprawdę zabija ludzi, nie jest bieganie i tratowanie, ale uduszenie kompresyjne – powolna, niewidoczna siła zbyt wielu ciał naciskających na siebie, aż osoby znajdujące się w środku nie mogą już rozszerzyć klatki piersiowej, aby oddychać.

"Zasadniczo istnieje geometria, która prowadzi do powstawania tłumów o dużej gęstości, co z kolei może prowadzić do nagłych ruchów tłumu i stopniowego załamania się tłumu" – mówi G. Keith Still, profesor wizytujący zajmujący się nauką o tłumie na University of Suffolk i jeden z wiodących światowych ekspertów w tej dziedzinie.

Fizyka śmiertelnej gęstości

Komfortowy tłum pozwala na obecność około dwóch osób na metr kwadratowy – wystarczająco dużo miejsca, aby swobodnie się poruszać. Przy czterech osobach na metr kwadratowy ruch staje się trudny. Przy pięciu do sześciu osobach na metr kwadratowy przekraczany jest próg krytyczny: jednostki nie mogą już kontrolować własnego ruchu i zaczynają być niesione przez masę ciał wokół nich.

Przy tej gęstości może spontanicznie pojawić się zjawisko zwane "trzęsieniem tłumu". Drobne ruchy rozchodzą się na zewnątrz jako fale uderzeniowe, ściskając ludzi przy barierach, ścianach lub wąskich gardłach. Badania pokazują, że te fale ciśnienia mogą generować siły przekraczające 4500 niutonów – wystarczające do wygięcia stalowych barierek. Ludzka klatka piersiowa może ulec uszkodzeniu przy sile około 2500 do 4000 niutonów.

Rezultatem prawie nigdy nie jest stratowanie. Ofiary zazwyczaj umierają na stojąco, ściśnięte tak mocno, że po prostu nie mogą zaczerpnąć powietrza. Śmierć może nastąpić w ciągu zaledwie czterech do sześciu minut ciągłego ucisku klatki piersiowej.

Jak dochodzi do załamania się tłumu

Załamanie się tłumu zaczyna się, gdy gęstość jest na tyle duża, że ludzie są częściowo podtrzymywani przez osoby wokół nich. Jeśli jedna osoba upadnie, podparcie znika dla sąsiadów, podczas gdy nacisk z zewnętrznej części tłumu trwa. Więcej osób przewraca się w lukę, tworząc powiększającą się pustkę, która pociąga za sobą innych w reakcji łańcuchowej.

Ta kaskada może być wywołana przez zaskakująco małe zdarzenia: potknięcie, nagłe pchnięcie, plotka o niebezpieczeństwie, a nawet zmiana kierunku tłumu w wąskim gardle. Kiedy już się zacznie, osoby znajdujące się w centrum prawie nie mają możliwości ucieczki. Tłum zachowuje się mniej jak zbiór ludzi, a bardziej jak płyn pod ciśnieniem – porównanie, którego fizycy używają do modelowania tej dynamiki.

Oszałamiające żniwo

W latach 1980–2022 naukowcy udokumentowali około 440 incydentów związanych z nagłymi ruchami tłumu na całym świecie, powodując ponad 13 700 zgonów i 27 000 obrażeń. Naukowcy zajmujący się tłumami uważają, że dane te są znacznie zaniżone. Do najbardziej śmiercionośnych wydarzeń należą katastrofa podczas pielgrzymki Hadżdż w Mekce w 2015 roku (ponad 2400 ofiar śmiertelnych) i zmiażdżenie w tłumie podczas Halloween w Itaewon w Seulu w 2022 roku (159 ofiar śmiertelnych).

Schemat powtarza się w różnych kulturach i kontekstach: pielgrzymki religijne, koncerty, imprezy sportowe, uroczystości świąteczne i miejsca turystyczne. Łączy je nie zachowanie tłumu, ale błędy w planowaniu i projektowaniu.

Zapobieganie zaczyna się od projektowania

Eksperci ds. bezpieczeństwa tłumu podkreślają, że prawie każdemu poważnemu zmiażdżeniu w tłumie można było zapobiec dzięki lepszemu zarządzaniu. Kluczowe strategie obejmują:

• Eliminowanie wąskich gardeł – wąskie korytarze, obiekty z jednym wyjściem i zbiegające się ścieżki są najczęstszymi strukturalnymi przyczynami śmiertelnego ucisku.
• Kontrolowanie gęstości tłumu w czasie rzeczywistym – nowoczesne systemy wykorzystują czujniki ciśnienia, analizę CCTV i gęstość sygnału telefonu komórkowego do monitorowania, kiedy obszary zbliżają się do niebezpiecznych progów.
• Wiele szerokich wyjść – rozproszenie przepływu tłumu na kilka punktów wyjścia zapobiega gromadzeniu się śmiertelnego ciśnienia w jednym punkcie krytycznym.
• Przeszkoleni menedżerowie tłumu – personel, który potrafi rozpoznać wczesne sygnały ostrzegawcze, takie jak kołysanie się tłumu i utrata indywidualnego ruchu, i interweniować, zanim dojdzie do zmiażdżenia.

Nauka jest jasna: zmiażdżenia w tłumie nie są aktami natury ani błędami indywidualnego zachowania. Są to błędy inżynieryjne i zarządcze – a przy odpowiednim planowaniu można im zapobiec.