Jak działa Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej

Najszerzej akceptowany traktat o kontroli zbrojeń na świecie

Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, powszechnie znany jako NPT, jest kamieniem węgielnym globalnych wysiłków na rzecz zapobiegania rozprzestrzenianiu broni jądrowej. Otwarty do podpisu 1 lipca 1968 roku przez Stany Zjednoczone, Związek Radziecki, Wielką Brytanię i 59 innych państw, wszedł w życie w marcu 1970 roku. Z 191 państwami-stronami jest to najszerzej przestrzegane porozumienie o ograniczeniu zbrojeń w historii, jak podaje Biuro Spraw Rozbrojeniowych Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Pierwotnie przyjęty na 25-letni okres, traktat został przedłużony na czas nieokreślony na drodze konsensusu podczas specjalnej konferencji 11 maja 1995 roku. Jednak zasadnicza umowa, na której opiera się porozumienie – wymiana zobowiązań do nierozprzestrzeniania broni jądrowej na obietnice rozbrojenia – pozostaje przedmiotem zaciekłych debat.

Dwie klasy państw

NPT tworzy celowy dwupoziomowy system. Pięć krajów, które przetestowały broń jądrową przed 1967 rokiem – Stany Zjednoczone, Rosja, Chiny, Francja i Wielka Brytania – zostało uznanych za państwa posiadające broń jądrową (NWS). Każdy inny sygnatariusz jest klasyfikowany jako państwo nieposiadające broni jądrowej (NNWS).

Ten podział leży u podstaw zarówno funkcjonowania traktatu, jak i jego najczęstszej krytyki: legalizuje on trwały monopol jądrowy dla pięciu krajów, jednocześnie zakazując wszystkim innym nabywania tej samej broni.

Trzy filary

Chociaż słowo „filary” nigdy nie pojawia się w tekście traktatu, dyplomaci i naukowcy opisują NPT jako oparty na trzech wzajemnie powiązanych zobowiązaniach:

• Nierozprzestrzenianie: Zgodnie z artykułami I i II, państwa posiadające broń jądrową zobowiązują się nigdy nie przekazywać broni ani technologii broni żadnemu innemu państwu. Państwa nieposiadające broni jądrowej z kolei zgadzają się nigdy nie rozwijać, produkować ani nabywać broni jądrowej.
• Rozbrojenie: Artykuł VI zobowiązuje wszystkie strony – w szczególności NWS – do prowadzenia negocjacji „w dobrej wierze” w kierunku całkowitego rozbrojenia jądrowego. Krytycy zauważają, że język ten nie wyznacza żadnego terminu i przyniósł ograniczone rezultaty.
• Pokojowe wykorzystanie: Artykuł IV potwierdza „niezbywalne prawo” każdego państwa do badania, rozwijania i wykorzystywania energii jądrowej do celów cywilnych, w tym dostępu do materiałów i technologii.

Jak działa weryfikacja

Same obietnice nie mogą utrzymać reżimu kontroli zbrojeń. Artykuł III powierza Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA) odpowiedzialność za weryfikację, czy państwa nieposiadające broni jądrowej nie przekierowują cywilnych materiałów jądrowych na cele zbrojeniowe. Każde NNWS musi podpisać z MAEA kompleksową umowę o zabezpieczeniach (CSA), przyznającą inspektorom dostęp do zadeklarowanych obiektów jądrowych.

Od 1997 roku państwa mogą również przyjąć Protokół Dodatkowy, który daje MAEA szersze uprawnienia do inspekcji niezadeklarowanych miejsc i żądania informacji o działalności związanej z energią jądrową. Protokół Dodatkowy został opracowany po tym, jak tajny program zbrojeniowy Iraku w latach 80. ujawnił luki w pierwotnym systemie zabezpieczeń.

Klauzula wycofania

Artykuł X pozwala każdemu państwu wycofać się z traktatu z zaledwie trzymiesięcznym wypowiedzeniem, jeśli uzna, że „nadzwyczajne wydarzenia” zagroziły jego nadrzędnym interesom narodowym. Korea Północna powołała się na tę klauzulę w 2003 roku, stając się jedynym państwem, które kiedykolwiek wycofało się z NPT. Następnie przetestowała broń jądrową, ujawniając ograniczone mechanizmy egzekwowania traktatu.

Kto pozostaje na zewnątrz

Cztery państwa nigdy nie podpisały NPT: Indie, Izrael, Pakistan i Sudan Południowy. Indie i Pakistan przetestowały broń jądrową w 1998 roku, a powszechnie uważa się, że Izrael posiada arsenał jądrowy, choć utrzymuje politykę celowej niejednoznaczności. Indie nazwały traktat „dyskryminującym, nierównym i wadliwym” za legitymizację istniejących arsenałów jądrowych, jednocześnie zakazując ich innym, jak podaje Arms Control Association.

Dlaczego traktat ma problemy

Konferencje przeglądowe NPT, odbywające się co pięć lat w celu oceny postępów, wielokrotnie utknęły w martwym punkcie. Zarówno konferencja przeglądowa w 2015, jak i w 2020 roku nie zdołały wypracować dokumentów końcowych opartych na konsensusie. Kolejna konferencja przeglądowa zaplanowana jest na kwiecień–maj 2026 roku w Nowym Jorku.

Utrzymują się zasadnicze napięcia. Państwa nieposiadające broni jądrowej oskarżają NWS o ignorowanie ich zobowiązań do rozbrojenia wynikających z artykułu VI. Mocarstwa jądrowe odpowiadają, że sytuacja bezpieczeństwa sprawia, że redukcje są przedwczesne. Tymczasem przypadki takie jak irański program wzbogacania uranu testują zdolność weryfikacyjną MAEA, a brak konsekwencji dla państw, które nie są sygnatariuszami i nabywają broń – Indie otrzymały dwustronną umowę jądrową ze Stanami Zjednoczonymi w 2008 roku – podważa wiarygodność traktatu.

Pomimo tych napięć, NPT pozostaje jedynym prawnie wiążącym wielostronnym zobowiązaniem do rozbrojenia jądrowego. Od ponad pięciu dekad stanowi ramy, w których działa dyplomacja jądrowa – niedoskonałe, kwestionowane, ale jak dotąd niezastąpione.