Czym jest bezdech senny i jak się go leczy?

Stan, który zatrzymuje oddech setki razy w ciągu nocy

Wyobraź sobie, że twój oddech zatrzymuje się dziesiątki – a czasem setki – razy każdej nocy podczas snu, a każda przerwa pozbawia twój mózg i serce tlenu. Taka jest rzeczywistość osób z bezdechem sennym, jednym z najczęstszych i najbardziej niedodiagnozowanych schorzeń na świecie. Szacunki sugerują, że prawie miliard dorosłych w wieku 30–69 lat cierpi na jakąś formę obturacyjnego bezdechu sennego na całym świecie, a jednak zdecydowana większość pozostaje niezdiagnozowana.

Czym dokładnie jest bezdech senny?

Bezdech senny to przewlekłe zaburzenie oddychania charakteryzujące się powtarzającymi się przerwami w oddychaniu podczas snu. Te przerwy, zwane bezdechami, mogą trwać od kilku sekund do ponad minuty i mogą występować 30 lub więcej razy na godzinę w ciężkich przypadkach. Za każdym razem, gdy oddychanie ustaje, poziom tlenu we krwi spada, a mózg wyzwala krótkie pobudzenie, aby wznowić oddychanie – często z głośnym westchnieniem lub chrapnięciem. Większość ludzi nie pamięta tych przebudzeń.

Wyróżnia się trzy główne typy:

• Obturacyjny bezdech senny (OBS) – najczęstsza forma, spowodowana rozluźnieniem mięśni gardła i fizycznym zablokowaniem górnych dróg oddechowych.
• Centralny bezdech senny (CBS) – występuje, gdy mózg nie wysyła prawidłowych sygnałów do mięśni kontrolujących oddychanie.
• Złożony (mieszany) bezdech senny – połączenie obu, czasami rozwijające się u pacjentów leczonych na OBS.

Dlaczego drogi oddechowe się zapadają?

W obturacyjnym bezdechu sennym problem jest mechaniczny. Podczas snu mięśnie w całym ciele rozluźniają się – w tym mięśnie gardła i języka. U osób z anatomicznymi czynnikami ryzyka, takimi jak wąskie drogi oddechowe, duże migdałki lub nadwaga wokół szyi, to rozluźnienie powoduje, że tkanka miękka zapada się do wewnątrz i częściowo lub całkowicie blokuje przepływ powietrza. Otyłość jest największym modyfikowalnym czynnikiem ryzyka; wraz ze wzrostem rozpowszechnienia otyłości w ostatnich dziesięcioleciach wzrosła również częstość występowania bezdechu sennego.

Inne czynniki ryzyka to płeć męska, wiek powyżej 40 lat, palenie tytoniu, spożywanie alkoholu i występowanie tego schorzenia w rodzinie. Ryzyko u kobiet znacznie wzrasta po menopauzie.

Konsekwencje zdrowotne

Nieleczony bezdech senny powoduje znacznie więcej niż tylko chrapanie i zmęczenie w ciągu dnia. Każdy epizod bezdechu wyzwala kaskadę stresu fizjologicznego: poziom tlenu gwałtownie spada, tętno wzrasta, a hormony stresu zalewają organizm. Z biegiem czasu ten powtarzający się nocny atak uszkadza układ sercowo-naczyniowy.

Według American Heart Association, obturacyjny bezdech senny zwiększa ryzyko niewydolności serca o 140%, udaru mózgu o 60%, a choroby wieńcowej o około 30%. Badania opublikowane w Journal of the American College of Cardiology wykazały, że na każde wymierne obniżenie poziomu tlenu we krwi podczas snu ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych wzrasta o 45%.

Poza sercem, nieleczony bezdech senny wiąże się z zaburzeniami poznawczymi, depresją, cukrzycą typu 2 i podwyższonym ryzykiem wypadków drogowych spowodowanych nadmierną sennością w ciągu dnia.

Jak się go diagnozuje?

Złotym standardem diagnostycznym jest polisomnografia (badanie snu), przeprowadzana w szpitalnym laboratorium snu lub coraz częściej za pomocą domowych urządzeń monitorujących. Kluczowym wskaźnikiem jest wskaźnik bezdechów i spłyceń oddechu (AHI) – średnia liczba przerw w oddychaniu na godzinę. AHI od 5 do 14 wskazuje na łagodny bezdech senny; od 15 do 29 to umiarkowany; 30 lub więcej to ciężki.

Leczenie: od masek po pigułki

Od dziesięcioleci standardowym leczeniem umiarkowanego do ciężkiego OBS jest terapia CPAP (Continuous Positive Airway Pressure). Urządzenie CPAP dostarcza sprężone powietrze przez maskę noszoną na nosie lub ustach, fizycznie utrzymując drogi oddechowe otwarte przez całą noc. Przy konsekwentnym stosowaniu CPAP jest skuteczny w ponad 80% przypadków i wykazano, że odwraca niektóre uszkodzenia mózgu spowodowane ciężkim, nieleczonym OBS.

Jednak wielu pacjentów zmaga się z dyskomfortem i hałasem maski, co prowadzi do słabej zgodności z zaleceniami. Alternatywy obejmują:

• Aparaty doustne – indywidualnie dopasowane urządzenia dentystyczne, które zmieniają położenie żuchwy i języka, aby utrzymać drogi oddechowe otwarte.
• Terapia pozycyjna – dla pacjentów, u których bezdech nasila się podczas leżenia na plecach.
• Operacja – w tym usunięcie migdałków podniebiennych lub gardłowych, lub procedury usztywniające lub zmieniające położenie tkanki miękkiej.
• Stymulacja nerwu podjęzykowego – wszczepialne urządzenie, które elektrycznie stymuluje język, aby zapobiec zapadaniu się dróg oddechowych.

Znaczący przełom nastąpił dzięki dużemu europejskiemu badaniu fazy 2 opublikowanemu w The Lancet: lek sultiame, wcześniej stosowany jako lek na epilepsję, zmniejszył przerwy w oddychaniu nawet o 47% u pacjentów z umiarkowanym do ciężkiego OBS. Lek działa poprzez stabilizację sygnałów oddechowych w mózgu, rozwiązując problem niestabilności neurologicznej, która przyczynia się do zapadania się dróg oddechowych. Jeśli zostanie to potwierdzone w badaniach fazy 3, może stać się pierwszą doustną pigułką zatwierdzoną specjalnie do leczenia bezdechu sennego – co stanowi duży postęp, biorąc pod uwagę, jak wielu pacjentów nie toleruje CPAP.

Kto powinien się zbadać?

Każdy, kto głośno chrapie, często budzi się w nocy, odczuwa poranne bóle głowy lub czuje się stale zmęczony pomimo pozornie wystarczającego snu, powinien rozważyć rozmowę z lekarzem. Partnerzy w łóżku, którzy zauważają przerwy w oddychaniu lub dźwięki łapania powietrza, często jako pierwsi biją na alarm. Biorąc pod uwagę poważne konsekwencje sercowo-naczyniowe nieleczonego bezdechu sennego, wczesna diagnoza i leczenie mogą naprawdę uratować życie.