Czym jest El Niño i jak wpływa na świat?

Ciepła plama o globalnych konsekwencjach

Co kilka lat pas wód oceanicznych wzdłuż równikowego Pacyfiku staje się niezwykle ciepły – i odczuwa to cała planeta. Susze ogarniają Australię i Azję Południowo-Wschodnią. Niszczycielskie powodzie zalewają Peru. Nad Atlantykiem nasilają się huragany. Załamują się rybołówstwa. Plony rolne zawodzą. Ta reakcja łańcuchowa ma swoją nazwę: El Niño.

El Niño to nie tylko zjawisko pogodowe. To ciepła faza większego cyklu klimatycznego zwanego Oscylacją Południową El Niño (ENSO), naturalnego, powtarzającego się przesunięcia temperatur oceanu i ciśnienia atmosferycznego w poprzek tropikalnego Pacyfiku. Zrozumienie, jak to działa, pomaga wyjaśnić, dlaczego ocieplający się ocean oddalony o tysiące kilometrów może przynieść suszę na jeden kontynent i powodzie na inny.

Jak normalnie funkcjonuje Ocean Spokojny

W normalnych warunkach silne pasaty wieją ze wschodu na zachód wzdłuż równika, spychając ciepłą wodę powierzchniową w kierunku Azji i Australii. Gdy ciepła woda gromadzi się w zachodniej części Pacyfiku, chłodniejsza woda z głębin wypływa, aby ją zastąpić wzdłuż wybrzeży Ameryki Południowej – proces zwany upwellingiem. Ta zimna, bogata w składniki odżywcze woda zasila jedne z najbardziej produktywnych łowisk na świecie, w tym peruwiański przemysł anchois.

Ocean i atmosfera współpracują w samonapędzającej się pętli. Ciepła woda na zachodzie ogrzewa powietrze nad nią, generując opady deszczu i niskie ciśnienie. Chłodniejsze powietrze na wschodzie tworzy wysokie ciśnienie. Różnica ciśnień napędza pasaty, które z kolei utrzymują wzorzec ciepłego zachodu i zimnego wschodu. Naukowcy nazywają to sprzężeniem zwrotnym Bjerknesa, od nazwiska norweskiego meteorologa, który po raz pierwszy opisał je w 1969 roku.

Co się dzieje podczas El Niño

Podczas zjawiska El Niño pasaty słabną – czasami dramatycznie. Bez silnych wiatrów spychających ciepłą wodę na zachód, cofa się ona w kierunku Ameryki Południowej. Temperatura powierzchni morza w środkowej i wschodniej części tropikalnego Pacyfiku wzrasta znacznie powyżej normy, często o 1–3°C, a czasami o ponad 4°C podczas poważnych zjawisk.

To przesunięcie zmienia cyrkulację atmosferyczną na całym świecie. Prądy strumieniowe – szybko poruszające się prądy powietrza wysoko w atmosferze – zmieniają kurs, przekierowując deszcz i burze w nietypowe miejsca. Według NOAA, zjawiska El Niño występują średnio co dwa do siedmiu lat i zwykle trwają od dziewięciu do dwunastu miesięcy.

La Niña: Faza przeciwna

Po większości zjawisk El Niño system koryguje się nadmiernie do swojej przeciwnej fazy: La Niña. Pasaty wzmacniają się ponad normę, spychając jeszcze więcej ciepłej wody na zachód. Upwelling nasila się, ochładzając wschodni Pacyfik. Tam, gdzie El Niño przynosi suszę do Australii, La Niña przynosi powodzie. Tam, gdzie El Niño zalewa wybrzeże Zatoki Perskiej w USA, La Niña je wysusza.

Razem El Niño i La Niña reprezentują dwie skrajności ENSO. Pomiędzy nimi leży stan neutralny. Cykl stale oscyluje, kształtując regionalne klimaty w sposób, który prognostycy mogą przewidzieć z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem – jedno z najpotężniejszych narzędzi w nauce o klimacie.

Globalne skutki: powodzie, susze i rybołówstwo

Konsekwencje sięgają daleko poza Pacyfik. Jak dokumentuje National Geographic, główne zjawiska El Niño zostały powiązane z:

• Suszami w Indonezji, Australii, Indiach i południowej Afryce, zagrażającymi zasobom wody i rolnictwu
• Powodziami i osuwiskami w Peru, Ekwadorze i zachodnich Stanach Zjednoczonych
• Osłabionymi monsunami w Azji Południowej, zmniejszającymi opady deszczu kluczowe dla miliardów rolników
• Bieleniem koralowców wywołanym cieplejszymi temperaturami oceanu
• Zmniejszoną aktywnością huraganów na Atlantyku, ale zwiększonymi burzami w środkowej części Pacyfiku

Upwelling również słabnie podczas El Niño, pozbawiając ryby składników odżywczych. Połowy peruwiańskich anchois – największego na świecie łowiska jednego gatunku – mogą załamać się niemal całkowicie podczas silnych zjawisk, co ma kaskadowe skutki dla globalnych rynków mączki rybnej i paszy dla drobiu.

Straty ekonomiczne

Szkody finansowe spowodowane przez El Niño są oszałamiające i długotrwałe. Badania opublikowane w czasopiśmie Science i podkreślone przez Dartmouth College wykazały, że El Niño z lat 1982–83 spowodowało straty w globalnych dochodach w wysokości 4,1 biliona dolarów, podczas gdy zjawisko z lat 1997–98 – najsilniejsze kiedykolwiek zarejestrowane w tamtym czasie – wywołało straty w wysokości 5,7 biliona dolarów. Co istotne, szkody ekonomiczne kumulują się w czasie: PKB w dotkniętych krajach może pozostać obniżone przez ponad pięć lat po zakończeniu zjawiska.

Wraz z ocieplaniem się bazowych temperatur planety w wyniku zmian klimatycznych, naukowcy spodziewają się, że zjawiska ENSO staną się bardziej intensywne. Niektóre modele przewidują, że koszt ekonomiczny zjawisk El Niño w XXI wieku może sięgnąć 84 bilionów dolarów.

Prognozowanie El Niño

Meteorolodzy monitorują sieć boi, satelitów i czujników oceanicznych na całym Pacyfiku, aby wykryć wczesne oznaki rozwoju El Niño. Kluczowym wskaźnikiem jest Oceaniczny Wskaźnik Niño (ONI), który śledzi anomalie temperatury powierzchni morza w określonym regionie środkowego Pacyfiku. Kiedy temperatury przekraczają tam średnią o 0,5°C przez pięć kolejnych nakładających się trzymiesięcznych okresów, NOAA oficjalnie ogłasza zjawisko El Niño.

Nowoczesne modele prognostyczne mogą przewidywać El Niño z rozsądną dokładnością na sześć do dwunastu miesięcy naprzód, dając rządom, rolnikom i agencjom pomocy w przypadku katastrof czas na przygotowanie się. Wczesne ostrzeganie uratowało już życie i zmniejszyło straty w plonach w regionach wrażliwych – czyniąc El Niño jednym z najjaśniejszych przykładów tego, jak nauka o klimacie przekłada się bezpośrednio na korzyści dla ludzi.