Czym są "wieczne chemikalia" PFAS i dlaczego mają znaczenie?

Wiązanie chemiczne, którego nie da się zerwać

Prawdopodobnie w twojej krwi krąży teraz ślad substancji chemicznej, której nigdy nie powinno tam być. Substancje per- i polifluoroalkilowe – znane jako PFAS i nazywane wiecznymi chemikaliami – to rodzina ponad 10 000 syntetycznych związków, które łączy jedna cecha: niezwykle silne wiązanie między atomami węgla i fluoru. To wiązanie, jedno z najtrwalszych w całej chemii, jest właśnie tym, co czyni te substancje tak użytecznymi – i tak niebezpiecznymi.

Ponieważ wiązanie węgiel-fluor jest odporne na ciepło, wodę i większość form ataku chemicznego, PFAS nie rozkładają się w naturalnym środowisku. Gromadzą się w glebie, przenikają do wód gruntowych, wędrują w górę łańcucha pokarmowego i osadzają się w tkankach ludzkich na lata. Po dostaniu się do organizmu są wydalane bardzo powoli. Rezultatem jest powolne, niewidoczne nagromadzenie, które naukowcy nazywają bioakumulacją.

Skąd pochodzą PFAS

PFAS zostały po raz pierwszy zsyntetyzowane w latach 40. XX wieku i rozpowszechniły się komercyjnie w latach 50. XX wieku. Ich właściwości odpychające olej i wodę sprawiły, że idealnie nadawały się do szerokiego zakresu zastosowań. Pokrywają nieprzywierające naczynia kuchenne, wodoodporny sprzęt outdoorowy, plamoodporne dywany i tapicerkę, tłuszczoodporne opakowania żywności (np. torebki do popcornu do mikrofalówki i opakowania fast food) oraz pianę gaśniczą (AFFF) stosowaną do gaszenia pożarów paliw na lotniskach i w bazach wojskowych.

To ostatnie zastosowanie jest szczególnie istotne. Dziesięciolecia stosowania AFFF w instalacjach wojskowych i cywilnych portach lotniczych spowodowały poważne skażenie PFAS gleby i wód gruntowych w tysiącach miejsc w Stanach Zjednoczonych i Europie. Przełomowe badanie US Geological Survey wykazało, że co najmniej 45% wody z kranu w kraju zawiera jeden lub więcej rodzajów PFAS, przy czym skażenie jest skoncentrowane w pobliżu obszarów miejskich, obiektów wojskowych i stref przemysłowych. Około 176 milionów Amerykanów mieszka w społecznościach, w których woda pitna uzyskała pozytywny wynik testu na obecność tych związków.

Jak PFAS wpływają na organizm

Po spożyciu lub wdychaniu PFAS są wchłaniane do krwiobiegu i mają tendencję do gromadzenia się w wątrobie, nerkach i surowicy krwi. Ich stabilność chemiczna oznacza, że organizm nie ma skutecznego sposobu na ich neutralizację lub wydalenie – niektóre mają okres półtrwania w tkankach ludzkich mierzony w latach.

Badania z National Institute of Environmental Health Sciences i innych instytucji powiązały ekspozycję na PFAS z rosnącą listą problemów zdrowotnych:

• Rak – raki nerki i jąder należą do najczęściej powiązanych
• Zaburzenia endokrynologiczne – PFAS mogą naśladować lub zakłócać działanie hormonów, wpływając na funkcję tarczycy i metabolizm
• Osłabienie odporności – w wielu badaniach udokumentowano zmniejszoną odpowiedź na szczepionki u dzieci
• Choroby wątroby i nerek – podwyższone enzymy wątrobowe i zmniejszona funkcja nerek są częstymi objawami
• Szkodliwy wpływ na rozrodczość – w tym zmniejszona płodność i komplikacje w czasie ciąży

Rosnące zagrożenie dla kości dzieci

Nowe badania dodają rozwój szkieletu do listy obaw. Badanie opublikowane w Journal of the Endocrine Society objęło 218 dzieci od urodzenia do 12 roku życia, mierząc poziomy PFAS we krwi w wielu punktach czasowych i oceniając gęstość kości w okresie dojrzewania. Odkrycie było uderzające: dzieci z wyższym stężeniem kwasu perfluorooktanowego (PFOA) we krwi wykazywały mierzalnie niższą gęstość kości przedramienia – różnica ta wiązała się z 10–30% wyższym prawdopodobieństwem złamania przedramienia w dzieciństwie.

Główna badaczka, dr Jessie P. Buckley z UNC Gillings School of Global Public Health, zauważyła, że okres dojrzewania jest krytycznym oknem dla tworzenia się kości, a ekspozycja na PFAS między 8 a 12 rokiem życia wydawała się powodować większe szkody niż wcześniejsza ekspozycja – przy czym u dziewcząt obserwowano silniejsze efekty niż u chłopców. Ponieważ do 90% szczytowej masy kostnej ustala się przed 18 rokiem życia, wszelkie zakłócenia w tym okresie mogą zwiększyć ryzyko osteoporozy dziesiątki lat później.

Regulacje i co możesz zrobić

W 2024 roku Amerykańska Agencja Ochrony Środowiska (US Environmental Protection Agency) ustanowiła pierwsze federalne limity dla kilku PFAS w wodzie pitnej, ustalając maksymalne poziomy dla PFOA i PFOS na 4 części na bilion – blisko progu wykrywalności. Unia Europejska zmierza w kierunku szerokiego ograniczenia wszystkich niezastąpionych zastosowań PFAS. Krytycy argumentują, że regulacje pozostają daleko w tyle za nauką, a oczyszczenie skażonych miejsc zajmie dziesięciolecia.

Osoby fizyczne mogą zmniejszyć narażenie, filtrując wodę z kranu za pomocą certyfikowanego systemu odwróconej osmozy lub węgla aktywnego, unikając nieprzywierających naczyń kuchennych z uszkodzonymi powłokami i wybierając opakowania żywności oznaczone jako wolne od PFAS. Ograniczenie spożycia ryb złowionych w pobliżu znanych skażonych miejsc również pomaga, ponieważ PFAS koncentrują się w znacznym stopniu w tkance tłuszczowej ryb.

Dlaczego "wieczność" ma znaczenie

Kluczowym wyzwaniem związanym z PFAS jest to, że ich trwałość oznacza, że przeszła ekspozycja nigdy nie jest w pełni przeszła. Substancje chemiczne uwolnione do środowiska pięćdziesiąt lat temu nadal krążą w ciałach ludzi, którzy nie urodzili się jeszcze, gdy były produkowane. Oczyszczenie skażonych warstw wodonośnych może zająć pokolenia. Ten długi cień jest powodem, dla którego naukowcy i organy regulacyjne coraz częściej traktują PFAS nie jako konwencjonalny zanieczyszczenie, którym należy zarządzać, ale jako systemową porażkę bezpieczeństwa chemicznego, która wymaga gruntownej reformy – w produkcji, w regulacjach i w sposobie, w jaki społeczeństwo decyduje, które substancje chemiczne można bezpiecznie uwalniać do świata.